Op zaterdagvoormiddag staat de hoevewinkel aan de Prinsendreef in Meise vol. Mensen schuiven langs kratten witloof, postelein, peren en aardpeer, met een mand in de hand of een zoon op de heup. Wie naar de etiketten kijkt, merkt iets ongewoons. De groenten naast elkaar komen van vijf verschillende boerderijen. Sommige werden geplukt op enkele honderden meters van de winkel, andere in Asse, Opwijk of Aalst-Baardegem. Toch ligt alles hier samen, in dezelfde winkel, met dezelfde mensen erachter.
Dat is geen toeval. Het is het hart van Samen op Dreef, een sociale coöperatieve vennootschap waarin Fien Sambaer, Guy Mouchart en de boeren van vier omliggende bedrijven een gedeelde structuur opzetten voor wat ze elk apart al deden: biologisch, ecologisch, op kleine schaal. Door samen te werken op logistiek, verpakking, vermarkting en verkoop, bouwen ze iets dat in de praktijk zelden lukt. Een korte keten die niet kraakt onder zijn eigen ambitie.
Het probleem onder de korte keten
Wie kleinschalig en biologisch wil werken, botst snel op dezelfde drempels. Een boer met drie hectare groenten heeft geen ruimte om elke dag een busje naar Brussel te sturen. Een boomgaard heeft geen tijd om naast snoeien, oogsten en verwerken ook nog te vermarkten. En een hoevewinkel die maar twee dagen per week open is, mist het volume om een vast publiek op te bouwen.
In een industriële keten lost een grote distributeur dat op. Maar daarmee verdwijnt ook het deel waar het in een korte keten net om draait. Het gezicht achter het product. De zekerheid dat de prijs op het bordje een eerlijke prijs is voor wie het geteeld heeft. De seizoensgebondenheid die wegglijdt zodra iemand groothandel moet draaien.
De korte keten staat daardoor vaak in een spagaat. Te groot om puur lokaal te blijven, te klein om logistiek te overleven.
Het antwoord op vijf hectare
Op Hof ter Dreef, de historische plek aan de Prinsendreef, hebben Fien en Guy een andere uitweg gezocht. In plaats van te kiezen tussen schaal en lokaalheid, brachten ze vijf boerderijen samen onder één coöperatieve structuur, met behoud van elk hun eigen identiteit en grond.
Hof ter Dreef zelf teelt groenten en fruit op drie hectare zandleem, met hoogstamboomgaarden waar de vrije-uitloopkippen tussen de bomen scharrelen. Seizoensmaak werkt met onverwarmde serres voor winterbladgewassen. Hof van Piemont legt natuurlijke nestgelegenheden aan voor roofinsecten en vogels in de boomgaard. De Seepscherf brengt biologisch vlees in via een samenwerking met Hof van Dorset, met Hereford-runderen, Poll Dorset-lammeren en Oxford Sandy and Black-varkens die buiten leven op kruidenrijke weiden. En de coöperatie zelf zorgt voor wat elk van deze bedrijven apart moeilijk rond zou krijgen: een gedeeld afzetkanaal.
Dat afzetkanaal heeft drie vormen. De hoevewinkel in Meise op woensdag en zaterdag. Een wekelijks afhaalpunt op de Tour & Taxis Food Market in de Gare Maritime in Brussel, waar landelijke teelt en stedelijke eter elkaar letterlijk vinden. En een digitale webshop, gebouwd met linked.farm, waar bij elk product staat van welke boerderij het komt. Witloof van Hof ter Dreef. Veldsla van Seizoensmaak. Confituur van De Seepscherf. Geen herkomstmist, geen anonieme schap.
Wat coöperatief in de praktijk betekent
Het woord coöperatie wordt vaak losjes gebruikt. Bij Samen op Dreef heeft het concrete consequenties.
De vijf bedrijven delen machines en logistieke materialen. Een tractor die op één bedrijf stilstaat, kan elders aan de slag. Een koelwagen die de oogst van Aalst-Baardegem naar de winkel brengt, neemt op de terugweg verpakkingen mee. Vakkennis stroomt heen en weer. Een boer die een techniek beheerst voor mengteelten of agroforestry, deelt die met de anderen. Overschotten van de fruitoogst gaan niet verloren maar worden door de boeren zelf verwerkt tot stropen, gefermenteerde producten, confituren en kweepeergelei.
Het tweede stuk gaat over wie eigenaar is. Klanten kunnen coöperant worden door een aandeel te kopen. Wie minstens vier uur per maand bijdraagt aan de werking, krijgt twee stemmen in de Algemene Vergadering. Wie sympathiserend coöperant is, krijgt er één. Het verschil tussen eter en boer wordt daardoor poreuzer. Mensen die hun groenten kopen, kunnen ook hun handen in de aarde steken en meebeslissen over de richting.
Het derde stuk is financieel. Wie zich abonneert op groentepakketten, betaalt vooraf voor het seizoen, in pakketten van 25 of 40. Dat lijkt een administratief detail, maar het is structureel. Het betekent dat de boeren in februari weten wat ze in juli kunnen oogsten. Zaden en compost zijn betaald voor er een schoffel in de grond gaat. Een mislukte oogst door vorst of wateroverlast verdeelt zich over de gemeenschap, in plaats van één bedrijf onderuit te halen. Het is een vorm van gedeeld risico die in de industriële keten allang verloren is gegaan.
Wat de eter ervan voelt
Voor wie op zaterdag de hoevewinkel binnenstapt, zijn die structuren grotendeels onzichtbaar. Wat overblijft, is iets eenvoudigers. Een wekelijkse nieuwsbrief die schrijft hoe het op het veld gaat, ook als het slecht gaat. Meewerkdagen waarop coöperanten en buurtbewoners samen op het veld komen. Snoeicursussen in de boomgaard. Kookworkshops in de winkel. Gastlessen die Guy geeft aan scholen, over klimaat en samen ondernemen.
Het zijn kleine dingen. Maar samen bouwen ze iets dat in het industriële model is wegontworpen: een vorm van controle die niet via een label loopt, maar via aanwezigheid. Wie elke maand een keer op het veld staat, hoeft niet uitgelegd te krijgen wat regeneratieve landbouw betekent. Die heeft de modder onder de nagels.
Repliceerbaar, niet uniek
Het mooie aan Samen op Dreef is precies dat het niet onnavolgbaar is. Het schaalmodel is niet afhankelijk van één charismatische boer of één unieke locatie. Het is een structuur. Vijf bedrijven die hun keten delen zonder hun grond te delen. Een hoevewinkel als gemeenschappelijk uitstalraam. Een afhaalpunt in de stad als brug naar het stedelijke publiek. Een webshop die de herkomst per product zichtbaar houdt. Een coöperatieve vorm waarin eters mee-eigenaar kunnen worden.
Aan de Prinsendreef werkt het. De vraag is niet of het ook elders zou werken, maar wie er bereid is om de logistieke ruggengraat te bouwen. Want dat is uiteindelijk wat hier is gemaakt. Geen netwerk van losse boerderijen die toevallig in dezelfde streek liggen, maar een gedeelde infrastructuur waar elke boerderij zich aan kan optrekken. Een korte keten die niet meer aan zic